20 TEMMUZ 1974 KIBRIS BARIŞ HAREKATI VE KIBRIS TÜRK FEDERE DEVLETİNİN KURULMASI

20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı

1973 yılının Kasım ayında Atina’da askeri bir darbe gerçekleşir. Darbe Tuğgeneral Dimitrios Loannides liderliğinde gerçekleşir. Loannides 1960 yılında Kıbrıstaki Ulusal Muhafız Birliği’nde görev yapmıştır. Makarios’un ENOSİS’ten uzaklaşması, sol desteğe sahip oluşu, komünist ülkelere yaptığı ziyaretlerden ötürü görevinden alınması gerektiğini savunuyordu. 1974 baharında Kıbrıs istihbaratı, EOKA-B’nin Atina hükumeti tarafından desteklendiğini ve darbe yapacağına ilişkin kanıtlar ele geçirir. Makarios 25 Nisan 1974 tarihimde bir bildiri yayınlayarak EOKA-B’yi yasa dışı ilan eder. 2000 EOKA üyesi tutuklanır. Fakat yeraltı faaliyetleri sürmeye devam eder. 1974’te NATO  Bakanlar Konseyi’nin Ottowa konferansının ardından Yunanistan askeri rejimi, Kıbrıs temsilcileri ile harekete geçip İngiliz ve Türk düşmanı ayrıca sıkı bir ENOSİS taraftarı olan EOKA’cı Nicos Sampson liderliğinde Makarios’u devirerek Türklere karşı harekete geçerler.

2 Temmuz 1974’te Makarios Yunanistan Cumhurbaşkanı General Gizikis’e bir mektup gönderir. Mektup gazetelerde de yayınlanır. Mektubunda Ulusal Mufafız Birliğinde görev yapan 650 Yunan subayını geri çekmesini, Yunanistan Cuntasının kendine suikast yapmayı planladığını söyler. Rum Bakanlar Kurulu askerlik süresini 14 aya düşürmüştü ve ordunun mevcudunun yarıya düşürülmesi polis teşkilatından takviye edilmesi yönündeki kararı üzerine Yunanlı subaylar Rum askerleri tahrik eder. Metaksıs Meydanı’nda polis ile askerler arasında çatışma olur. (3 Temmuz 1974). Makarios Yunanistan’daki cuntayı EOKA-B’nin arkasında olmakla suçlar Bu olaylar üzerine Atina, Kıbrıs Ulusal Muhafız Birlik Komutanlığı’na Genelkurmay Başkanı’nı görevden alarak adanın kontrolünü ele geçirmesini isteyen bir emir gönderir. (15 Temmuz 1974) Yunanlıların liderlik ettiği Ulusal Muhafız Birliği’nin Başkanlık Sarayı’na  saldırısıyla Makarios canını zor kurtarır. Baf’a kaçarak kurtulur. Bir İngiliz helikopteri Makarios’u Akrotiri’deki İngiliz Üssü’nden alıp Londra’ya götürür. Birkaç gün sonra Makarios Kıbrıs Cumhuriyeti yasal lideri olarak BM toplantısına katılır. Nikos Sampson yeni hükumetin geçici başkanı ilan edilir. Kıbrıs Helen Cumhuriyeti’ni ilan eder. Bu darbenin arkasında Atina’nin olduğunu bilen Ankara, Türk Silahlı Kuvvetleri’ni alarma geçirir. Türkiye bunu 1964 ve 1967’de yapmış ama müdahale etmemişti. 16 Temmuz 1974 tarihinde Türkiye NATO’ya nota verir. Kıbrıslı Türklerin Rum saldırıları karşısında zor duruma düşmüş ve garantör devletler Yunanistan ve İngiltere bu durum için tedbir almamıştı. Türkiye BM ve NATO’ya durumu iletir ve tedbir almalarını ister. Türkiye Başbakanı Bülent Ecevit Londra’ya davet edilir. Ecevit, 1959 Garantör Antlaşması’nda yer alan haklarına dayanarak Londra’ya gider. 19 Temmuz 1974 günü Makarios BM Güvenlik Konseyi’nde  bir açıklama yapar ve  Yunanlıların Kıbrısı işgal ettiğini, Devlet dairelerinde Yunan bayraklarının dalgalandığını, Kayıpların büyük olduğunu, Yunanlıların Türklerden daha çok tehlikeli olduğunu ve Kıbrıs’ın bağımsızlığının ortadan kalkmış olduğunu söyler. Ama İngilizler hazırlıksız veya isteksiz olduklarından hiç bir harekete geçmez. ABD Makarios hükumetini cesaretlendirecek bir hareket yapmaz fakat Amerikan Siyasi İşler Bakan Yardımcısı Joseph J.Sisco, Doğu Akdeniz’e yaklaşmakta olan Türk işgali ve sonrasında gelecek olan Türk-Yunan savaşını bertaraf etmek amacıyla Londra’ya gider. Türkiye, Ulusal Muhafız Birliği’ndeki Yunanlı subayların ve Nicos Sampson’un ayrılması gibi Kıbrıslıların bağımsızlığı adına sağlam garanti ister. Sampson gözden çıkartılabilirdi fakat Kıbrıs’taki çıkarlarını korumak adına Sisco’dan Kıbrıs’ta bulunan darbeci subayların 650 yeni Yunan subayı ile değişmesini içeren bir anlaşma yapılır. Sisco Atina’da uzlaşurken, Türk Donanması yola çıkmıştı. Yunanlılar taviz vermeyince Kıbrıs için farklı bir gelecek adımları atılmaya başlar. 20 Temmuz 1974 sabahı Türk Ordusu Girne Karaoğlanoğlu bölgesinden adaya çıkar. 23 Temmuz’da Atina’da Yunan cuntası devrilir. Sampson istifa eder. Fakat iki NATO ülkesi arasındaki savaş tehlikesi bitmez. 1963’te Fransa’ya sürgün olarak gönderilen Constantinos Karamanlis Yunan hükumetinin başına geçmek için çağrılır. Clerides Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı vekilliği için yemin eder. Garantör devletlerin dışişleri bakanları 25 Temmuz günü adadaki askeri durumu görüşmek için Cenevre’de toplanır. Ecevit Yunanistan’daki hükumet değişikliğinden memnun olduğunu açıklar ve savaşın bitmesi için gerekeni yapacağını dile getirir. Ateşkes yapılır. Görüşme sonrasında Kıbrıs’ta kurulan Özel Türk Yönetimi tanınır. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin adadaki varlığı kabul edilir. Türk Ordusu Kıbrıs’ta kalır. Cenevre Konferansı 30 temmuz 1974 akşamı sona erer. Türkiye’nin isteklerinin büyük bir bölümü kabul edilir ve protokol imzalanır.  Türkiye barış harekatının hukuksal temellerini protokol ile pekiştirerek Kıbrıs’ın yeni statüsü ile ilgili hızlı bir adım atmış olur. 30 Temmuz 1974 Cenevre Protokolü, 16 Temmuz 1960 Lefkoşa Antlaşmaları’nı teyit ve tasvip etmiş olup meşruluğunu kabul ederek yürürlükte kalmasını öngörmektedir.

Türkiyenin harekat ve garantörlük hakkı hukuken ve resmen tescil edilir. Protokol hükmüne göre Kıbrıs Cumhuriyetinde Rum ve Türk olmak üzere iki muhtar idarenin varlığı taraflarca kabul edilir. Toplum temsilcileri Denktaş ve Clerides arasına 10 Ağustos 1974 tarihinde Cenevre’de ikinci bir konferans gerçekleşir. Denktaş Adanın % 34’ünü kontrol edecekleri iki bölgeli bir federasyon önerir. Bu ret edilir. Türk Dışişleri Bakanı, Adanın kuzeyinde Kıbrıs Türk bölgesi ile herhangi bir yerinde 5 Kıbrıs Türk yerleşim bölgesi önerir. Bu da % 34’e denk gelmekte idi. Clerides, Makarios ve Lefkoşa’daki hükumete danışmak için 36 ile 48 saatler bir ara ister. Bu istek ret edilir. Türk müdahalesinin ikinci aşaması 14 Ağustos 1974’te başlar. İkinci Barış Harekatı gerçekleştirilir. Adanın yarısı kısa sürede ele geçirilir. Amerika ve Avrupa’nin baskısı ile çıkarmaya son verilir. Ateşkes olur. Adanın % 37’si Türklerin eline geçer.

Türk Barış Harekatı’nın neticesinde birçok insan kayıpları oldu. Her iki toplumdan da nüfusun üçte biri evlerini terk etmek zorunda kaldı. 1 Kasım 1974’te BM, Kıbrıs’taki tüm yabancı orduların çekilmesi ve bütün devletlerin Kıbrıs’ın sınırlarının bütünlüğü, tarafsızlık, egemenliği ve bağımsızlığı konusunda karar alır.

Kıbrıs Türk Federe Devleti

31 Temmuz – 2 Ağustos 1975 tarihleri arasında Nüfus Mübadelesi Antlaşması imzalanır. Türklerin kuzeye Rumların da güneye geçmesi kabul edilir ve bu görev BM’ye verilir. Görüşmelerin ardından Kıbrıs Adası taksim edilir. Türkiye’den birçok göçmen adaya yerleştirilir. 13 Şubat 1975 tarihinde ise Kıbrıs Türk Federe Devleti kurulur. 50 üyeli kurucu meclis oluşturularak anayayasa hazırlanır. 8 Haziran 1975’te halk oyuna sunulur. 17 Haziran 1975 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girer.